W Görtzen

 

Wspomnienia z lat okupacji

Lata 1939 – 1945 to zarówno dla Żuromina, jak i całej Polski tragiczny okres. Właściwie nie Żuromina a Görtzen, bo tak w czasie okupacji nazywało się nasze miasto.

Od maja 1939 roku nie mówiło się w Polsce o niczym innym tylko „jak z tą wojną będzie”. Atmosfera oczekiwania i niepewności jutra udzielała się również żurominianom. „Ludzie słuchali radia u pani Brodeckiej – mówi pan Kazimierz Nidzgorski – bo tylko ona miała radio, a wszyscy ciekawi byli czy będzie wojna, czy nie”.

 

 

Bomby na Bidakowie

 

Nadeszła.

- Pierwszy dzień był straszny, samoloty przyleciały, zrzuciły bomby na Bidakowo. Na szczęście nikt nie zginął – mówi z przejęciem pani Nidzgorska.

- To był poniedziałek, był targ, samoloty leciały, z osiemnaście ich było. Leciały na Warszawę. Jeden się odłączył od nich i zrzucił bombę na drogę. Nie chciał chyba nikomu zrobić krzywdy. Drugi samolot, jak przyleciał, to z karabinów maszynowych strzelali dodaje jej mąż.

Za Niemca

 

Wojna stała się faktem. Niedługo po jej wybuchu osadzono nowe niemieckie władze. Kilku mieszkańców miasta podpisało volkslistę. Jeden z nich, jak wspomina p. Bolczak, odgrażał się: ,,Będziecie mieli swoją Polskę, na księżycu!”.

Wraz ze swoimi rządami Niemcy wprowadzili nowe porządki.

- Komisariat był tam, gdzie teraz apteka Kucharskich. Stał tam zawsze gruby Niemiec i obserwował wszystkich – mówi pani Irena Karpińska.

Zamknięto szkołę, wprowadzono godzinę policyjną, zakazano magazynowania żywności, uboju zwierząt. Za złamanie zakazów groziły surowe kary.

Mimo to radzono sobie. Pani Helena Popławska – nauczycielka języka polskiego prowadziła tajne nauczanie.

Przypomina o tym pani Jadwiga Bolczak: „Chodziłam z panią Arcikowską potajemnie na naukę, zeszyty chowałyśmy pod jesionką na plecach, uczyliśmy się u pani Helenki matematyki i języka polskiego. Pewnego dnia, pamiętam, ktoś krzyknął, że idzie żandarmeria, to my książki schowaliśmy do pieca, a pani miała już dla nas przygotowane robótki na drutach”.

Pani Karpińska z kolei z uśmiechem wspomina, jak to jej przyszły mąż musiał się ukrywać, wracając „z kawalerki” po godzinie policyjnej.

 

Wygnani

 

Pierwsze represje zaczęły się już w 1939 roku. Najpierw wysiedlono ludność żydowską.

- Obrabowali ich ze złota i z ciuchów, ze wszystkiego cennego. Później wywieźli ich do Sierpca i dalej do getta do Warszawy – mówi pani Karpińska.

Pan Andrzej Rutowski dodaje: „Bogatsi próbowali ratować swój dobytek, zostawiając go u zaprzyjaźnionych Polaków”.

W 1940 roku przyszła pora na Polaków. 2 grudnia już od piątej rano słychać było łomot do drzwi polskich domów.

- Brali wszystkich z listy. Każdy przygotowywał sobie pęczek w rękę. Widziałam, jak wszystkich prowadzą z domów. Najpierw do kościoła, tam ich liczyli, a później wywozili na roboty – mówi ze smutkiem pani Nidzgorska.

Jeszcze w tym samym roku zginęli w areszcie w Działdowie dwaj żuromińscy księża: biskup Leon Wetmański oraz wikary Stanisław Malinowski.

- Nas wysiedlili z księdzem Malinowskim do Działdowa. Księdza wzięli osobno. Żeby zdjął sutanną, to by razem z nami pojechał. Może by żył – głos łamie się pani Eugenii Kowalczyk.

 

 

Dzień Pabiedy

 

W 1945 roku wiedziano, że wojna już się kończy. Wybawiciele przyszli jednak niespodziewanie – w białych maskujących uniformach radzieckiej armii.

- 15 stycznia wkroczyła Armia Czerwona. Czołgi nadciągały od strony Wiadrowa. Baliśmy się tych żołnierzy. Kobiety pochowały się i wysmarowały sadzami, żeby nie były zgwałcone – tłumaczy pani Teresa Sumirska.

Charakterystyki radzieckiej armii dopełnia pan Edward Karpiński: „Na biało byli ubrani i szli od Mławy. Dzikie takie byli, zawsze alkohol u nich był. Jak przyszli pierwszy dzień, to stanęli koło apteki i się sami pobili.”

 

 

Wojna poszła w zapomnienie. Powoli odchodzi ostatnie pokolenie, które ją pamięta. Niech pamięć o niej przetrwa… dla przestrogi, bo „wojna to nic dobrego, same trupy, nieszczęścia, wielu ludzi z niej nie wraca” (p. Nidzgorski)

 

 

 

Zdjęcie: Sklep Romanowskiego (Niemca) podczas okupacji. Pracownicy pozują w części przeznaczonej dla ludności niemieckiej. Przed wojną sklep ten należał do pp. Lewandowskich, dziś znajduje się tu pizzeria Kurant. Na zdjęciu rozpoznano panią Laurę Napolską jej siostrę oraz pana Kaźmierskiego.