Inni

Wspomnienia żuromińskich żydów

Świat był zawsze wielką Wieżą Babel – pisał w swych reportażach Ryszard Kapuściński. Obok siebie żyli ludzie, którzy nie potrafili się w ogóle zrozumieć. Bóg pomieszał im nie tylko języki, ale i kulturę, i obyczaje, i interesy, i namiętności. Istnieli obok siebie swoi i obcy. Nasze miasto niczym się tu nie różniło. Obok siebie mieszkali katolicy i żydzi. Swoi i obcy. O Żydach mówiło się „oni”. Obcość tę potęgowała jeszcze niezrozumiała dla katolików kultura, połączona z wydawało się przedziwnymi zwyczajami. Jest tylko jedna metoda, aby tę niechęć do obcego odrzucić – należy obcego poznać. Czegoś się o nim dowiedzieć. Wtedy stanie się bardziej swój. Nasz. Poniżej niebywała atrakcja – fragmenty niedawno wydanej książki „Wspomnienia żuromińskich Żydów (tłumaczenie Wojciecha Sadowskiego z języka angielskiego), które pozwolą przypatrzeć się losowi tego żyjącego obok nas narodu. Pozwolą „ICH” poznać.

Fot. Przedwojenny Żuromin i jego mieszkańcy. Żuromińscy Żydzi.

 

Żuromin przedwojenny

Pod koniec XIX wieku Żuromin mógł się pochwalić trzema ulicami i synagogą. W 1905 było dziewięciu miejscowych piekarzy. W 1919 założono szkołę elementarną, z panem Brodeckim jako dyrektorem. Uczniami były same dziewczęta żydowskie. W 1923 roku uczniowie chrześcijańscy dołączyli do zajęć. Były dwie żydowskie nauczycielki, Zidovna i Thelimovna. Był również nauczyciel muzyki Gralewski, i Ormianin Kasjan. Dopiero pod koniec XIX wieku liczba ludności żydowskiej wzrosła do tego stopnia, że wymagało to założenia cmentarza żydowskiego. Przedtem, Żydzi byli grzebani w Kuczborku, który był centrum żydowskim przed Żurominem. W 1912 roku do Żuromina sprowadził się Yitzchak Skorupa, zwany czule z przezwiska Nauczyciel Hebrajskiego. Człowiek ten na trwałe zapisał się w pamięci miejscowej młodzieży która studiowała w jego szkole i która zaznała go z ruchu Syjonistów. Szkoła ta wykształciła znaczną ilość studentów biegłych w studiach ogólnych jak i judaistycznych.W tym okresie nastąpiło dramatyczne pogorszenie warunków życia w Żurominie. Nie było kina, żadnych wydarzeń sportowych, ani elektryczności czy radia. Do roku 1926 Żuromin stał się miastem z 5000 mieszkańców, 40% stanowili Żydzi mieszkający w centrum miasta. W owym czasie, elektryczność dla miasta dostarczał młyn mączny. Jego właściciel był człowiekiem wątłego zdrowia. Ponieważ nie obsługiwał on urządzeń należycie, młyn zepsuł się. W 1935 roku miasto powróciło do „Epoki Ciemności” jako że zostało bez źródła elektryczności. Trzy lampy olejowe oświetlały mroczne ulice.

Elimeleh Shklar

Przez wiele pokoleń Żydzi z Żuromina żyli w pokoju pośród Chrześcijan, z którymi prowadzili interesy na różne sposoby, bądź też wspierali ich rodziny – jedni mniej, inni bardziej – ale wszyscy (można by rzec) byli zadowoleni, ponieważ duch Judaizmu otaczał nasz lud Izraela, jak to było powszechne w miastach całej Polski, poza antyfeminizmem wywołanym przez prawicowców, endeków i wszelkiej maści ugrupowania antyżydowskie. Sześć dni w tygodniu mieszkańcy zajęci byli zaopatrywaniem swych rodzin, Ale gdy nadchodził szabas, nawet najbiedniejsi, robotnicy pracujący w pocie czoła cały długi tydzień w sklepach i handlu, byli otaczani świętością szabasu, gdyż radość gościła w ich domach, a na ich stołach nie brakowało chleba ani ryb, ani mięsa czy innych przysmaków, które krzepiły serca i podnosiły na duchu.Choć czasami bywało, że ktoś paskudnie zachorował lub zabrakło mu pieniędzy, czy też kupił trefnego koguta nie pasującego do koszernego stołu, nikt nie został pozbawiony szabasowej kolacji. Bogata czy biedna, szabasowa kolacja zawsze smakowała najlepiej. Pomimo że byłem wtedy bardzo młody, wyraźnie pamiętam dzień targowy, który był w czwartek. Był to dzień kiedy cała społeczność żydowska spieszyła kupować produkty przywiezione na sprzedaż przez chrześcijan, i sprzedawać towar w drodze wymiany.

Mendel Braun

We wczesnych latach dwudziestych Żuromin nie posiadał odpowiedniego teatru, i sztuki wystawiane były w baraku straży pożarnej, do której prowadziła kiepska droga. Niemniej jednak, wielu gości entuzjastycznie oklaskiwało i ciepło przyjmowało przedstawienia. Gdy otwarto bibliotekę Peretza i utworzono takie organizacje jak Borochow Club, Bund, i różne grupy syjonistyczne, podjęliśmy decyzję by nie tworzyć grupy, ale by spotykać się wczesnym rankiem w jednym z wielu sadów owocowych, gdzie czytaliśmy gazety by zdobyć wiedzę o kraju i świecie. Wszyscy brali udział w debatach, i naszymi przedstawicielami byli Aryeh Kendszer, Israel Moshe Listopad i Shraga Ostrowiec. Dyskutowaliśmy też przeczytane książki.

Tirza Listopad

Zagłada

Jak tylko policja niemiecka założyła posterunek w mieście, wprowadziło to szereg antyżydowskich kroków: nie zezwolono Żydom chodzić po chodniku, zmuszano  ich do noszenia naszywek z napisem „Żyd”, zmuszano do płacenia specjalnego podatku zwanego „kontrybucją” itd. Po trzeciej opłacie Niemcy postanowili Żydów deportować. Zostało to wykonane 8 listopada 1939 roku. Jednak przed deportacją, Niemcy wysłali kilkuset młodych (mnie między innymi), do pracy przymusowej w kilku powiatach na Pomorzu.

Elimeleh Shklar

Nazywam się Shlomo Dragon, urodzony 19 marca 1922 roku w Żurominie, powiat Sierpc, w rodzinie Daniela i Malki Bekerman (oboje nie żyją), nie żonaty, z zawodu krawiec, Żyd, na pełnych prawach obywatel Polski, Przed uwięzieniem w obozie zamieszkały na ulicy Bieżuńskiej 1, obecnie prawdopodobnie Ulica Warszawska 1.Do Auschwitz przyjechałem w dniu 7 grudnia 1942 roku z getta w Mławie wraz z grupą około 2500 Żydów obojga płci i różnego wieku. Zostaliśmy przyjęci przez dowódcę obozu Fluge, Raportfuhrera Pallitch, oraz lekarza obozowego Mengele. Po przybyciu poddani zostaliśmy selekcji na dwie grupy, w jednej dzieci i kobiety, w drugiej mężczyźni. 400 spośród mężczyzn – między innymi ja – odesłano na pieszo do obozu Birkenau-Brzezinka. Resztę mężczyzn dołączono do kobiet i dzieci i ciężarówkami wywieziono poza obóz.

Shlomo Dragon

Pamiętam jak miejscowi Żydzi, zdjęci strachem, zebrali się w synagogach, płacząc i zawodząc w modlitwach do Stwórcy o litość dla Jego ludu Izraela i o wybawienie, ale wybawienie nie nadeszło, i nazistowski wróg zadeklarował „Niemiecki Porządek” w mieście. Esesmani rozkazali Żydom zebrać się koło ogrodzenia ratusza, ale mój ojciec, niech Bóg błogosławi jego duszę, sądził, że powinniśmy uciekać z miasta aż wielki gniew przeminie. Kłopoty i trudności mnożyły się z każdą godziną. Niemcy rozkazali, by wszyscy Żydzi nosili łaty na ubraniach odznaczających ich jako Żydów. Poza tym, zabroniono Żydom chodzić po chodnikach, i było im jedynie wolno chodzić po ulicy, po której jeździły furmanki. Żyd z brodą i pejsami był obiektem wyśmiewania i kpin ze strony Niemców, a brody strzyżono. Pierwszą ofiarą takich praktyk stał się miejski chazan, pan Walicki.

Mendel Braun